Indien echtgenoten bij huwelijkse voorwaarden vlak voor overlijden van één van hen overeenkomen dat zij voor ongelijke delen gerechtigd zijn tot het vermogen van de gemeenschap van goederen, levert dit dan een schenking op? De Rechtbank Noord-Holland oordeelt van niet (ECLI:NL:RBNHO:2020:9677).
Verdeelsleutel: 10% – 90 %
In die zaak hadden de echtgenoten bij huwelijkse voorwaarden alleen de verhouding gewijzigd waarin zij gerechtigd waren tot het vermogen van de tussen hen reeds bestaande gemeenschap van goederen. Zij sprake immers af dat de vrouw tot 90% van het vermogen gerechtigd werd en de man tot 10%. Twee maanden later overleed de man. De vrouw was zijn enig erfgenaam. Zij ontving van de Belastingdienst een forse aanslag erfbelasting, waarbij de belastinginspecteur voorbij ging aan de 10% – 90% verhouding waarin de huwelijksgemeenschap verdeeld moest worden en ‘gewoon’ uitging van een 50% – 50% verdeling. De 40% die de vrouw op grond van de door de echtgenoten gewijzigde verdeelsleutel erbij kreeg, beschouwde de inspecteur als een schenking. En de wet bepaalt dat schenkingen die de erflater binnen 180 dagen voor zijn overlijden doet, geacht worden door de ontvanger krachtens erfrecht te zijn verkregen. Dus ontving de vrouw een aanslag erfbelasting die berekend was over 50% van het vermogen van de huwelijksgemeenschap in plaats van over slechts de 10% waartoe zij op grond van de huwelijkse voorwaarden nog niet gerechtigd was. De vrouw pikte dit niet en stapte naar de rechter, na eerst tevergeefs bezwaar gemaakt te hebben.
Rechtbank: geen schenking
De rechtbank stelde de vrouw in het gelijk. De bij huwelijkse voorwaarden gewijzigde verdeelsleutel levert geen schenking op. Voor een schenking is immers vereist dat er sprake is van een voltooide vermogensverschuiving bij het aangaan van de huwelijkse voorwaarden en daarvan is op dat moment geen sprake. Pas bij de ontbinding van de huwelijksgemeenschap kan worden beoordeeld of van een dergelijke vermogensverschuiving sprake is. Dat was in deze zaak de dag waarop de man overleed. De wet voorziet echter niet in de mogelijkheid om op dat moment schenkbelasting te heffen vanwege de eerder bij huwelijkse voorwaarden gewijzigde verdeelsleutel.
Taak wetgever
De echtgenoten hebben in deze zaak dus heel handig gebruik gemaakt van het ontbreken van een wettelijke regeling om dergelijke constructies in huwelijkse voorwaarden te kunnen belasten. Dan ga ik er even vanuit dat de echtgenoten op het moment van het sluiten van de huwelijkse voorwaarden al wisten dat de man kort daarna zou komen te overlijden en hun gezamenlijke doel van deze 10% – 90% verdeelsleutel was om de vrouw te bevoordelen. Zo heeft de vrouw in deze zaak heel wat erfbelasting weten te besparen. De rechtbank merkt in dat kader op dat het aan de wetgever is om, indien gewenst, in te grijpen in dit soort situaties, maar dat de wetgever dat tot op heden heeft nagelaten.
Estate planning
De conclusie is dat deze uitspraak ongekende mogelijkheden voor ‘estate planning’ schept. Immers, niet alleen in het geval duidelijk is dat één van de echtgenoten op korte termijn komt te overlijden, maar ook in geval van een echtscheiding, zouden de aanstaande ex-echtgenoten hier hun voordeel mee kunnen doen. Willen zij hun gemeenschappelijke vermogen ongelijk verdelen zonder dat dit leidt tot een aanslag schenkbelasting, dan zouden ze voorafgaand aan de echtscheiding (en nog voordat het echtscheidingsverzoek bij de rechtbank wordt ingediend) huwelijkse voorwaarden met de door hen gewenste verdeelsleutel kunnen aangaan. Zou tussen de echtgenoten nog geen huwelijksgemeenschap bestaan (bijvoorbeeld omdat ze in ‘koude uitsluiting’ zijn gehuwd), maar wensen zij toch fiscaal neutraal vermogen over te hevelen van de één naar de ander, dan zouden ze voorafgaand aan de echtscheiding bij huwelijkse voorwaarden een huwelijksgemeenschap met ongelijke gerechtigdheid kunnen creëren. Zelfs als dat betekent dat de van tevoren ‘rijkere’ echtgenoot minder dan 50% gerechtigd wordt tot de huwelijksgemeenschap dan de van tevoren ‘armere’ echtgenoot. Op grond van deze uitspraak van de Rechtbank Noord-Holland kwalificeert dat niet als een belastbaar feit.
Huwelijkse voorwaarden versus echtscheidingsconvenant
Dat zou het wel zijn als de echtgenoten deze ongelijke verdeling in een echtscheidingsconvenant zouden opnemen in plaats van in de huwelijkse voorwaarden. Dat verschil in uitkomst tussen kort voor de echtscheiding gesloten huwelijkse voorwaarden en een echtscheidingsconvenant komt mij overigens vreemd voor, maar dat is waartoe deze uitspraak van de rechtbank leidt. Je kunt je afvragen of die gevallen niet gelijk moeten worden behandeld.
Fraus legis
De garantie dat deze constructies in alle gevallen de gewenste belastingbesparing opleveren en/of de rechterlijke toets doorstaan, zou ik echter niet durven geven. Er zijn immers ook rechterlijke uitspraken bekend, waarin het doel van partijen om met het sluiten van een huwelijk en/of huwelijkse voorwaarden (dan wel een geregistreerd partnerschap en/of partnerschapsvoorwaarden) belasting te besparen er zo dik bovenop lag, dat de rechter dit onaanvaardbaar achtte en als fraude bestempelde (fraus legis).
Wilt u naar aanleiding van dit artikel meer weten over dit onderwerp, dan kunt u contact opnemen met ondergetekende.
mr. J.A.J.A. (Joris) Luijten
